Slechts gedurende een beperkt aantal jaren in de lange ontwikkelingsgeschiedenis van de Nederlandse staande klok, namelijk tussen ca. 1725 en ca. 1745, werden er door sommige (Amsterdamse) klokkenmakers staande klokken vervaardigd die voorzien werden van een barometer als luxe extra-toevoeging. Vermoedelijk werden dergelijke staande klokken nooit op grote schaal geproduceerd, bij mij althans is het bestaan bekend van maar een zestal exemplaren. Gezien het exclusieve karakter van deze toepassing, is het niet verwonderlijk dat de staande klokken met barometer die ons vandaag de dag nog resten, afkomstig zijn van gerenommeerde Amsterdamse adressen zoals onder andere die van Andries Vermeulen en Otto van Meurs. Een staande klok in combinatie met zowel een barometer als een thermometer kan overigens een nog grotere zeldzaamheid genoemd worden.[1]

Dat sommige staande klokken na ca. 1725 werden voorzien van een barometer, doet vermoeden dat de vraag naar barometers voor huiselijke waarnemingen in deze periode groeiende was. Voorheen was de barometer immers toch vooral nog het speelgoed geweest van wetenschappers en andere geïnteresseerden. Uit het feit dat er in ons land pas na ca. 1740 echt sprake was van het op een grotere schaal vervaardigen van afzonderlijke barometers, voor een grotere en meer algemene markt, kan wellicht de conclusie getrokken worden dat de combinatie staande klok met barometer niet slechts van belang was in het licht van de ontwikkelingsgeschiedenis van de staande klok als zodanig. De combinatie staande klok met barometer kan volgens mij toch vooral ook gezien worden als belangrijk onderdeel van een soort overgangsfase bij de ontwikkeling die de (Nederlandse) barometer doormaakte van wetenschappelijk instrument tot een belangrijk - en opzichzelfstaand - onderdeel van het Hollandse interieur.

Onlangs kwamen wij, na een jarenlange zoektocht, in het bezit van een staande klok met zowel een barometer als een thermometer. Deze staande klok moet omstreeks 1725 zijn vervaardigd door Willem Redy (wiens naam ook als Redie of Radi voorkomt). Redy was in de eerste helft van de achttiende eeuw als meester-horlogemaker gevestigd aan de Elandsgracht.[2] Veel werken van Redy zijn er tegenwoordig niet meer bekend, maar wat ons nog rest getuigt van zijn meesterschap. Er bevindt zich bijvoorbeeld nog een fraaie staande klok van zijn hand in het Ostfriesisches Landesmuseum in Emden. Ook op de kwaliteit van het uurwerk en de wortelnoten gefineerde eikenhouten kast van deze staande klok valt niets aan te merken. Op de fraai bewerkte wijzerplaat worden dag, datum, maand, maanstand, dierenriemteken en hoogwaterstand aangegeven. De bewerkte rand van de wijzerplaat loopt overigens nog onder het lunet door, hetgeen betekent dat we hier te maken hebben met een vroeg exemplaar. Het uurwerk heeft ankergang en wekkerwerk en loopt een week. Het zaagslagwerk op twee bellen gaat het hele en het halve uur voluit. Hoewel de hier besproken staande klok zoals gezegd een kwalitatief hoogstaand voorbeeld is van een vrij vroege en nog in pure staat verkerende staande klok, wordt de aandacht van zowel leek als kenner na een nadere bestudering van het geheel toch onwillekeurig afgeleid door de barometer en de thermometer. Dit is helemaal het geval indien eenmaal de beslist opzienbarende signatuur wordt opgemerkt die zich bevindt op zowel de barometer- als de thermometerschaalplaat. Daar waar de barometer-schaalplaten van de overige ons bekend zijnde staande klokken met barometer niet gesigneerd zijn, of slechts zijn voorzien van de naam van de klokkenmaker in kwestie, blijkt op zowel de barometer- als de thermometer-schaalplaat van deze staande klok de signatuur voor te komen van niemand minder dan de wereldberoemde en vermaarde wetenschapper Daniel Gabriel Fahrenheit.

foto 1

Daniel Gabriel Fahrenheit werd op 24 mei 1686 geboren in Danzig. Aanvankelijk leek hij, als lid van een vooraanstaande en zeer gefortuneerde koopmansfamilie, voorbestemd te zijn voor het handelsvak. Toen zijn beide ouders in 1701 stierven na het eten van giftige paddestoelen, besloten zijn voogden dan ook om hem naar Amsterdam te sturen. Het was de bedoeling dat hij zich daar als leerling bij het handelshuis Van Beuningen zou voorbereiden op een leven als koopman. Al vrij snel kregen zijn voogden in Danzig echter verontrustende berichten te horen over het wel en wee van de jonge Fahrenheit in het verre Amsterdam. Toen zij de burgemeester van Danzig in 1707 verslag deden van Fahrenheits situatie, moesten zij dan ook tot hun spijt concluderen dat al hun goede bedoelingen tevergeefs waren geweest:

'Es hat sich aber dieser unmündige alda sehr übel verhalten und ist endlich gar mit einer Post Geld durchgegangen, auch in anderen Dingen mehr hat er es so gemacht, dass es nicht ärger seyn können, welches wir aber umb seiner Bruder und Schwestern wegen auszudrücken, Bedenken tragen.'[3] Uit pure wanhoop regelden zijn voogden vervolgens voor hem een betrekking op een van de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Toen Fahrenheit bij het vertrek van zijn schip echter niet kwam opdagen, was de maat voor diens voogden vol. Een arrestatiebevel dat toen tegen hem werd uitgevaardigd deed hem op de vlucht slaan.

Zodoende begon voor Fahrenheit een periode in zijn leven die in het teken zou staan van het maken van talloze reizen door Europa. Tijdens deze reizen door onder andere Scandinavië, de Baltische landen, Duitsland en Engeland, zocht Fahrenheit contact met tal van vooraanstaande Europese wetenschappers uit die tijd. Op deze manier vergaarde hij een grote kennis op het gebied van de praktische natuurkunde. Uiteindelijk besloot hij zich in 1717 of 1718 voorgoed in Amsterdam te vestigen, alwaar hij zijn werk als wetenschapper en instrumentmaker met groot succes voortzette. Al snel raakte hij in de Republiek bevriend met internationaal vermaarde wetenschappers als Boerhaave, 's Gravesande en P. van Musschenbroek. Een van zijn belangrijkste verdiensten als wetenschapper is ongetwijfeld de verbetering van de thermometer geweest, waarmee hij in de voetsporen trad van de grote Italiaanse wetenschapper Galileo Galileï (1564-1642) en de Nederlandse geleerde Cornelius Drebbel (1572-1634) die de vervaardigers waren geweest van de eerste thermometers.