Categories
- 20th-century Decorative Art
- Arms and Armour
- Books, Manuscripts and Maps
- Classical Antiquities, Coins and Medals
- Clocks, Barometers and instruments
- Furniture
- Jewellery, Snuff Boxes and Miniatures
- Medieval art
- Modern Art
- Oriental and Asian Art
- Paintings, Drawings and Prints
- Porcelain, Ceramics and Glass
- Photography
- Tribal and Pre-Columbian Art
- Sculptures
- Silver
- Textiles, Carpets and Tapestries
- Works of Art
- News
- Blogs
- Books
Quick Search
Thumbs up for ......
De vroegst bekende, gedateerde bakbarometer van meester-barometermaker Paulus Wast

Waarschijnlijk was het de wereldberoemde wetenschapper en instrumentmaker Daniel Gabriel Fahrenheit, die rond 1725 in Amsterdam de allereerste bakbarometers vervaardigde. Dit gebeurde echter nog op vrij beperkte schaal, voor een selecte groep, in natuurkunde geïnteresseerde leden van de gegoede burgerij. Ook Hendrik Prins, een andere beroemde instrumentmaker uit Amsterdam, die in nauw contact stond met Fahrenheit en ook wel werk aan hem leverde, kan worden gerekend tot de vroegste makers van bakbarometers. In 1736 schreef de Leidse geleerde Petrus van Musschenbroek: men 'kan vrij volmaakte barometers krygen of van mynen Broeder, of van de braave konstenaars G. Fahrenheit, en H. Prins, welke als om strijd dit werktuyg ten top van volmaaktheid hebben zoeken te brengen…'
Voor de verdere ontwikkelingsgeschiedenis van de Nederlandse bakbarometer zijn gedateerde exemplaren van groot belang. Het valt dan ook te betreuren dat Nederlandse bakbarometers slechts in zeer beperkte mate werden gedateerd. Het lijkt erop dat alleen de allermooiste barometers hiervoor in aanmerking kwamen. Opvallend genoeg gebeurde dit slechts in hoofdzaak gedurende een beperkt aantal jaren. Op een enkele uitzondering na, liggen de dateringen op de tot nu toe bekende, gedateerde bakbarometers tussen 1754 en 1766.

Foto 1: De barometerschaalplaat.
Het was ook pas in deze periode dat de bakbarometer zijn grote doorbraak beleefde en een belangrijk onderdeel werd van het Nederlandse interieur. Dit gebeurde grotendeels onder invloed van immigranten uit Noord-Italië en Zuid-Zwitserland, die met hun vastberadenheid en vakmanschap de bakbarometer tot een groot commercieel succes wisten te maken.
Barometermakers als Antony Gulino en Frans Primavesi behoorden tot de eerste generatie immigranten die zich rond 1740 in Amsterdam vestigde. Van deze Frans Primavesi is de volgende, in 1740 geplaatste advertentie bekend:
'Frans Primowees woond in de Dykstraet in de stad Byleveld by de Nieuwmarkt te Amsterdam, maekt bekend aen alle liefhebbers, dat hy maekt en verstelt allerhande soorten van weerglazen, baromeeters, en termomeeters van quik en spiritus, groot en kleyn. Hy zal zyn werk op de proef geeven en staet een jaer goed buyten breeken'. Zoals uit deze woorden blijkt, was de bakbarometer ten tijde van de vestiging van de allereerste groep buitenlandse makers nog steeds vooral iets voor een beperkte groep 'liefhebbers'. Met de komst van meer en meer buitenlandse barometermakers in de hierop volgende jaren, nam zowel het aanbod als de vraag naar bakbarometers in evenredige mate toe, waardoor een steeds groter en algemener publiek werd bereikt.
Op 24 mei 1744 zou Frans Primavesi in de Oude Kerk getuige zijn bij het huwelijk van zijn leerling Paoli Quasti met Anna Catharina Bregers. Paoli Quasti werd in 1721 in Bern geboren en emigreerde rond zijn twintigste levensjaar naar de Republiek, waar hij in de leer trad bij Frans Primavesi. Al spoedig zou hij zijn leermeester gaan overvleugelen. Wanneer hij zich precies zelfstandig vestigde is niet bekend, maar vermoedelijk was dat omstreeks 1750. Het moet ook rond deze tijd geweest zijn dat Paoli Quasti zijn naam vernederlandste tot Paulus Wast. Op 21 november 1758 plaatste hij de volgende zelfbewuste advertentie in de Amsterdamse Courant: 'Paulus Wast, woond t' Amsterdam op de hoek van de Nes en de Langenbrugsteeg, in 'de Gekroonde Baromeeter', maakt, verkoopt en repareert alle zoorten van Weerglazen, 't zij Baromeeters of Termomeeters, tot allerley gebruiken, als ook tot Broeybakken: alles volgens de accuraatste schaalen; recommandeerdende een ieder, zig te wagten voor zulke perzoonen, die zig uitgeven voor of van hem te komen, en verzoekt een ieders gunst'.
Foto 2: Nederlandse bakbarometer, gedateerd 1755. Gesigneerd: Ps. Wast Fecit Amsteldam.
Zijn werk en dat van zijn zonen is vrijwel uitsluitend van een zeer goede kwaliteit. Het is het fraaiste, beste en meest toonaangevende geweest dat er in Nederland op barometergebied gemaakt is. Paulus Wast kan dan ook zonder twijfel worden beschouwd als de belangrijkste barometermaker die ons land gekend heeft.
Het is opvallend dat op de vroege werken van Wast het graveerwerk grote gelijkenis vertoont met dat op de barometers van Hendrik Prins. Hoogstwaarschijnlijk bestond er dus ook tussen hen een bepaalde onderlinge relatie. In een advertentie-pamflet uit circa 1770, lijkt Wast zichzelf ook nadrukkelijk in de traditie van Daniel Gabriel Fahrenheit en Hendrik Prins te plaatsen, als hij stelt dat hij 'maakt en verkoopt allerlei zoorten van Barometers en Thermometers, volgens Farenheid en Prins'. Geheel terecht mijns inziens, want het is deze bepalende en toonaangevende 'ruggengraat' Fahrenheit-Prins-Wast geweest, waarlangs de ontwikkeling van de bakbarometer in de achttiende eeuw grotendeels is verlopen.
Paulus Wast lijkt ook in de achttiende eeuw beslist niet alleen te hebben gestaan in zijn observatie, want menigmaal werd hij in één adem genoemd met een groot maker als Prins. In 1772 werd in een advertentie een verkoping aangekondigd van '… Een fraye Verzameling … Instrumenten … bestaande in … Barometers en Thermometers door Prins, Ruspinus en Wast … Alles nagelaeten door een voornaem Liefhebber'.
Paulus Wast overleed op 6 september 1784 aan 'kramp in de ingewanden', waarna zijn twee zoons het bedrijf nog met veel succes tot circa 1815 zouden voortzetten.
- 6-12-2010
Was it of interest? Why not share it with others!












